مسجد انگجي تبريز

297

مقالات وگفتارها ( فارسي )

23 ) كلمه ماهيات أشياء صور علميه آنهايند . عارفان از ماهيات تعبير به أعيان ثابته مىكنند چنان كه شيخ أكبر در فص موسوى فصوص الحكم بيان كرده است وشارح قيصرى در شرح آن گفته است : " الأعيان الثابتة هي الصور العلمية للعالم " ( ص 448 ط 1 چاپ سنگى ) . ومراد آنان از أعيان ثابته صور علميه أشياء در مقام ذات احدى واجب تعالى است . وماهيات در أذهان آدميان اظلال اعيانند . ووصف أعيان به ثابته فقط براي تمييز از أعيان خارجي است ، يعنى براي فرق بين علم وعين است نه اين كه ثابته واسطه ميان وجود وعدم باشد . حالا بدان كه ماهيت هر موجود كه صورت علميه اوست در مراحل وجودي أو محفوظ است ولى وجودات أو متفاوت وداراى درجات اند . مثلا انسان طبيعي وذهني ومثالي وعقلي ولاهوتى ، صورت علميه أو كه ماهيت اوست در همه يكى است ووجودات أو متفاوت است ، لذا رب نوع انسان يك فرد مجرد عقلانى است كه رب افراد طبيعي آن است ، وآن مجرد واين مادي هر دو از افراد نوع انسانند ، وهمچنين أرباب أنواع ديگر كه از آنها تعبير به مثل إلهية مىشود ، چنان كه در اين موضوع گفته أم : والمثل لهذه الأنواع * من كل نوع فرده الابداعي فالمثل من عالم الأنوار * أرباب الأنواع بإذن الباري جناب متأله سبزوارى در غرر الفرائد در مراتب وجودات يك ماهيت فرمايد : للشيئ غير الكون في الأعيان * كون بنفسه لدى الأذهان ومرادش از شئ ماهيت است ، نه اين كه موجود عيني بنفسه ذهني گردد زيرا كه اين معنى تجافى است وتجافى در نظام وجودي مطلقا چه در سلسله نزولى وچه در سلسله صعودى نادرست است . وبه عبارت ديگر مراتب وجود هر موجود توقيفى است وماهيت آن در هر مرتبه اش يك صورت علميه محفوظ است اعني همين يك صورت علميه در همه مراتب آن محفوظ است ، چنان كه افراد انسان طبيعي به حسب وجوداتشان بر اثر كسب علم وعمل متفاوت اند